پخش زنده
امروز: -
آئینهای عاشورایی در فارس
آیینهای عاشورایی در فارس ، نمایانگر شکوه و ادای احترام به خاندان پیامبر (ص) است و از این منظر ، فارس در زمره کانونهای مهم آیینهای مذهبی به شمار می رود .
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز فارس ، هر سال عاشورا که میآید مردم شهرستانهای فارس با برپایی آیین هایی ، جان و دلشان را غرق در شور و شعور حسینی میکنند.
سرپرست معاونت میراث فرهنگی فارس، آیینهای عاشورایی در استان را نمایانگر شکوه و ادای احترام به خاندان پیامبر (ص) دانسته و از این منظر فارس را در زمره کانونهای مهم آیینهای مذهبی برمی شمرد.
صادق زارع با اشاره به ثبت برخی آیینهای دیرینه فارس در زمره آثار معنوی کشور میگوید: تاکنون آیین چارچوگردانی و چکچکو در استهبان، عم کبار و تعزیه در خرمبید، خیمههای برافراشته و تعزیه در زرقان، تعزیه در صحرا رود فسا، مراسم عاشورا در روستای دوان کازرون، تعزیه در مرودشت، مراسم پرچم سرخ حسینی در فورگ داراب، مراسم عزاداری در لار، مراسم سینهزنی قطاری در شهر شیراز در زمره آثار ناملموس کشور به ثبت رسیده است.
وی علت فراوانی ثبت این آیینها را سبک ویژه برگزاری آنها و قدمت و تداوم آنها دانسته و تاکید میکند: آیین عزاداری سالار شهیدان برای مردم فارس تنها به آذینبندی هیئتها، سیاهبندی تکیهها محدود نمیشود و ریشههای اعتقادی دیرین و قدیمی ویژهای دارد که آن را متمایز ساخته است.
این دل تنگم عقدهها دارد، گوئیا میل کربلا دارد
آیین "چَک چَکو " یکی از آیینهایی است که مردم استهبان در ماه محرم برگزار میکنند. امامزاده پیرمراد محل تجمع عزاداران حسینی این شهرستان است و چک چکو که صدای چکاچک شمشیر اشقیا و ضرب سم اسبان است در عصر عاشورا اجرا میشود.
این آیین هر چند قدمتی ۲۰۰ ساله دارد، اما هر سال با شور و حرارتی خاص توسط جوانان و بزرگسالان محلهها با تجمع در میدان اصلی شهر برگزار میشود.
چک چکو، شکلی نمادین از اتفاقاتی است که در عصر عاشورا برای امام حسین (ع) و یاران باوفایشان رخ داد، عزاداران به صورت دایره حلقه میزنند و در دستانشان دو قطعه چوب یا سنگ میگیرند و با نوحه خوان همنوایی میکنند و قطعات چوب و سنگ را به هم میزنند، صدایی که از این حرکت به گوش میرسد نمادی از صدای سم اسبان و برخورد شمشیرها در عصر عاشوراست.
در آیین سنتی چک چکو عزاداران که سرتا پا سیاهپوش هستند در ۷ حلقه گرداگرد پرچم امام حسین به عزاداری میپردازند تا نشان دهند صدای حق خاموش شدنی نیست.
در ابتدای این مراسم مرثیه خوان با صدای حزن انگیز در رثای ابا عبدالله میخواند:
"این دل تنگم عقدهها دارد
گوییا میل کربلا داردای یزید این سر، بر تو مهمان است
کز لبش جاری صوت قرآن است".
سپس جمعیت عزادار که بیش از ۲۰۰ نفر را شامل میشود چوبها را به بالای سر میبرند به هم میزنند و با آهنگ مرثیه خوان تکرار میکنند:
"کز لبش جاری صوت قرآن است".
در این لحظه صدای چک چک چوبها با صدای مرثیه خوان در هم میپیچد و به مراسم شکوه و عظمت خاصی میبخشد.
آیین سنتی چک چکو سمبلی از حوادث غمباری است که پس از شهادت سرور آزادگان جهان حضرت ابا عبدالله الحسین رخ داده است.
بر اساس روایت مورخان، پس از شهادت امام حسین (ع) لشکریان یزید به دستور شمر لعین با اسب هایشان بر جنازه شهدای کربلا تاختند و آیین چک چکو، واکنش به سم کوبی اسبان اشقیا بر بدنهای مطهر اولیاست.
به گفته مژگان ثابت قدم کارشناس اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان فارس آیین چک چکو با قدمت ۲۰۰ ساله سال ۱۳۸۸ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.
چارچو گردانی سمبلی از تشییع پیکر امام حسین (ع)
از دیگر آیینهای مردم استهبان درماه محرم چارچو گردانی است. این آیین سنتی که ۲۵۰ سال قدمت دارد شب عاشورا در حسینیه محله اَهر استهبان برگزار میشود.
چارچو از اتاقکی چوبی با کف مستطیلی تشکیل و بدنه آن از شیشه پوشیده شده است. در این مراسم از ابتدای شب دستههای عزادار، زنجیر زن و سینه زن به حسینیه محل چارچو گردانی میروند.
معمولا این عزاداریها با سینه زنی گرد آغاز میشود و پس از آن گروهی از جوانان در حالی که بر سر میزنند، نوحه خوانی میکنند، پس از آن ۱۶ نفر از جوانان چهار طرف چارچو را بلند میکنند و وسط میدان میچرخانند.
پس از سه بار چرخش، چارچو را به جای خود در ساختمان حسینیه منتقل میکنند و تا سال دیگر در همان جا باقی میماند.
مردم این دیار، در واقع چارچو را نماد مظلومیت امام حسین (ع) میدانند و بر این باورند که عصر عاشورا محملی از آسمان فرود آمده و پیکر مطهر امام حسین (ع) را در خود جای داده و به آسمان برده است و چارچوگردانی نمادی از آن محمل است.
باز این چه شورش است که در خلق عالم است
دوانیها در شهرستان کازرون هم هر ساله به یاد عاشورای حسینی مراسم ویژهای را به جا میآورند که در نوع خود قابل توجه است، این مراسم در فهرست میراث معنوی استان فارس ثبت شده است.
در دوان دو محله وجود دارد که محله پایین و بالا نامیده میشود، مراسم عاشورا از قدیم در این دو محله به طور جداگانه اجرا میشود و تا به امروز نیز ادامه دارد.
اهالی محله بالا پس از مدتی از عزاداری در محل خود به محله پایین میروند و اهالی محله پایین نیز همزمان به محله بالا میروند و جابه جا میشوند و بدین نحو در هر دو محله هیات عزاداران به سینه زنی و نوحه سرایی میپردازند.
گروه سنج و دمام زن در محل تجمع شروع به نواختن سنج و دمام میکنند و بدین وسیله ندای گرد آمدن اهالی برای اجرای مراسم سینه زنی را سر میدهند.
با نواختن سنج و دمام مردان و زنان به محل تجمع میروند و مردم محله پایین در میدان کنار بقعه شاه سلیمان و مردم محله بالا در میدان کنار مسجد اسفندیاری و مسجد جامع دوان جمع میشوند.
محل تجمع عزاداران، میدانی است که وسط آن را سه دایره به فاصله چند متر تشکیل میدهد که به وسیله رنگ خط کشی شده است. دایره کوچکتر که در مرکز قرار گرفته محل سینه زنی کودکان، دایره دوم محل سینه زنی جوانان و دایره سوم که بزرگتر است به بزرگان و ریش سفیدان اختصاص دارد.
قبل از آمدن سرخون و تکخوان یا نوحه خوان، یک نفر که صدایش خوب است، اشعاری را میخواند و بقیه جواب میدهند.
این اشعار در یک تا دو بیت خلاصه میشود و سینه زنان در حالی که هر یک با دست چپ کمربند نفر سمت چپ خود را گرفتهاند در یک دایره قرار میگیرند و هر چه افراد بیشتر شوند محیط دایره بزرگتر میشود.
شب عاشورا علاوه بر اینکه مردان در میدان سینه زنی تجمع میکنند، زنان نیز در خانه عهده دار مراسم عاشورا در پای گهواره علی اصغر که با پارچههای رنگین تزیین شده است به عزاداری مشغول میشوند و عدهای نیز به پختن آش نذری میپردازند.
عالم به ماتم تو حسینیۀ غم است
آیین تاریخی و سنتی عمه کوآر در شهرستان خرمبید نیز از جمله آیینهای ثبت شده در استان فارس است، مراسم عباس خواهی که در زبان محلی عمه کوار نام دارد از آیینهای منحصربهفرد شهرستان خرمبید است و بیش از ۱۵۰ سال قدمت دارد. این مراسم، مقابل مسجد جامع صفاشهر قدیمیترین مسجد این منطقه برگزار میشود.
واژه عمه کوار که در واقع عمه کو یار؟ است بنا بر اعتقاد مردم، خطاب به حضرت زینب (س) و منظور از یار، یار حضرت امام حسین (ع) یعنی حضرت ابوالفضل العباس (ع) است.
در این آیین علمهایی از مناطق مختلف شهرستان به مسجد جامع شهر آورده میشود و عزاداران اشعار خود را میخوانند و یک نفر در وسط ایستاده و چند نفر دور علم حلقه میزنند و با حرکاتی خاص و خواندن اشعار مذهبی دور علم میچرخند و به نشانه تکریم علم در مقابل آن تعظیم میکنند.
ساز عزا در کازرون کوک میشود
ساز نوازی از دیگر آیینهای محرمی در شهرستان کازرون است.
در این مراسم ساز نوازان با استفاده از سازهای مخصوص خود از بعدازظهر تا زمان اذان مغرب در کوچهها و خیابانهای شهر حرکت میکنند و ساز عزاداری مینوازند.
سینه زنی سنتی لار، جلوه گاه وحدت در دیار کهن فارس
از جمله آیینهای سنتی و دیرین که ریشه در فرهنگ و تاریخ و تمدن جنوب فارس دارد، عزاداری سنتی و سینه زنی مردم لارستان است، این آیین که با زمزمه نوحههای جانسوز همراه است هر سال در حسینیهها و تکایای این دیار کهن به شکل آیینی برگزار میشود.
عزاداری محرم در لارستان غالباً در مناطق مختلف بنابر ویژگیهای اقلیمی فرهنگی و یا اقتضائات جغرافیایی، متکثر و متنوع است.
در بعضی مناطق دستههای سینه زنی ایستا و بی حرکت و در بعضی دیگر متحرک و در راه است، بعضی حسینیه ها ریتم ضربه به سینه، تخت است و بعضی حسینیه ها، رقصان و مواج، در شهر لار که سینه زنی اش به عنوان نمونهی کلی سینه زنی سنتی لارستان شناخته میشود، قریب به ده محله در قالب دو دسته جداگانه در مسیری مشخص حرکت میکنند. همچنین در یک مکان مشخص مراسم ختم را برگزار میکنند.
این شیوه البته در دورهی حاضر با تغییراتی همراه شده است. مهم، اما اصل حرکت و حرکت جمعی است. دستجات سینه زنی لارستان حرکت میکنند و از محلهای به محلهی دیگر میروند، آیین سینه زنی در لار، هم در نحوهی سینه زنی هر سینه زن، مواج است و هم در کلیت خویش از دستهها و رستههای در حرکت شکل میگیرد و محل به محل ادامه مییابد .
شهری تمام قد ایستاده به حرمت حسین (ع)
تعزیه میدانی صحرارود بزرگترین تعزیه میدانی کشور است و از بیش از دو قرن گذشته تاکنون در میدانی به وسعت یک هکتار اجرا میشود.
در این تعزیه بیش از ۲۵۰ نفر به عنوان بازیگران اصلی و بیش از هزار و ۲۰۰ نفر به عنوان عوامل اجرایی حضور دارند.
تمام هزینههای اجرای این تعزیه توسط مردم و بخشی از موقوفات شهرستان فسا تأمین میشود و هزاران نفر از مردم استان فارس و استانهای همجوار برای دیدن این تعزیه به شهرستان فسا سفر میکنند.
هنرمندان و تعزیه خوانان روستای صحرارود با اجرای این تعزیه خوب تأثیر عمیق فرهنگی بر مردم منطقه و استان گذاشتهاند به گونهای که بسیاری از ابعاد حادثه عاشورا و قیام کربلا که با سابقه علمی و تاریخی نگاشته شده است در قالب تعزیه در این روستا عینیت مییابد و جلوه گر میشود.
این تعزیه که با پیشینه ۲۵۰ ساله در فهرست آثار معنوی کشور به ثبت رسیده و امسال یازدهم محرم در مقابل دیدگان پنجاه هزار عزادار حسینی برگزار میشود.
این رستخیز عام که نامش محرم است
کریمی ، کارشناس میراث فرهنگی ، عزاداری محرم در فارس را نه تنها یک سنت مذهبی بلکه جزئی از هویت فرهنگی و اجتماعی این منطقه دانسته و می گوید: با حفظ و انتقال این فرهنگ غنی به نسلهای آینده، امید است که این آئین با تمام جلوههای معنوی و اجتماعیاش همواره در دل مردم زنده بماند و به عنوان نمادی از وفاداری و ارادت به اهلبیت، در جامعه جاری و ساری باشد.
به گفته وی با تغییرات اجتماعی و فرهنگی سریع در دنیای مدرن، مستندسازی آئینهای محرم میتواند به حفاظت از این آئینها در برابر فراموشی یا تحریف کمک و اصالت آنها را حفظ کند.
وی همچنین مستندسازی آئینهای محرم را فرصتی برای تجلیل از شخصیتهای محلی و پیشکسوتانی می داند که در برگزاری و ترویج این آئینها نقش داشتهاند.
* مریم شمس
تحریریه خبرگزاری صداوسیمای فارس
تحریریه خبرگزاری صداوسیمای فارس
نظر شما