آغاز آیین شمع‌گردانی حسینیان اردبیل؛ ارادت به ساحت علمدار کربلا

به گزارش خبرگزاری صداوسیمای مرکز اردبیل، شمع‌گردانی رسمی دیرین با صد‌ها سال پیشینه است که ریشه در فرهنگ، آداب و رسوم اردبیلی‌ها دارد و همه ساله در روز تاسوعا (نهم ماه محرم) با برنامه‌هایی ویژه و مشارکت همه اعضای خانواده‌ها برگزار می‌شود.

با آغاز مراسم عزاداری و شمع‌گردانی در شهر‌ها و نقاط مختلف استان اردبیل، دسته‌های عزاداری به مساجد محلات مختلف رفته و شمع‌هایی روش می‌کنند که به سبب داشتن نذر یا اجابت دعا آنها را تهیه کرده‌اند.

در این آیین که در زبان ترکی و محلی به نام «شمع پایلاما» معروف است، عزاداران حسینی بعد از هشت روز عزاداری در مساجد و خیابان‌ها و محلات اردبیل در روزی که منتسب به علمدار رشید کربلا، حضرت ابوالفضل‌العباس (ع) است اقدام به روشن کردن شمع می‌کنند و در سوگ آن علمدار رشید بر سر و سینه می‌زنند.

آیین سنتی و مذهبی شمع‌گردانی و روشن کردن شمع از صبح روز تاسوعا شروع شده و تا شامگاه همان روز ادامه می‌یابد و در جریان آن، عزاداران حسینی ۴۱ شمع را در مقابل ۴۱ مسجد شهر روشن می‌کنند.

علت اصلی روشن کردن ۴۱ شمع توسط عزاداران اردبیلی در روز تاسوعا به طور دقیق معلوم نیست. «باباصفری» در کتاب «اردبیل در گذرگاه تاریخ» نوشته است: شـاید دلیل اصلی این امر، وجود ۴۱ مسجد در گذشته‌های دور در شهر اردبیل باشد.

بزرگان و ریش سفیدان می‌گویند که دلیل روشن کردن شمع در ۴۱ محل به وقایع بعد از روز عاشورا برمی‌گردد، عزاداران اردبیلی ۴۱ شمع را به یاد ۴۱ منزلی که اسرای کربلا در مسیر شام و در تاریکی طی کردند روشن می‌کنند.

در این آیین، اغلب شمع‌گردان‌ها در هر مسجد فقط یک شمع روشن می‌کنند، اما تعدادی از عزاداران هم بیش از یک عدد شمع در یک مسجد روشن می‌کنند. انتخاب محل شمع‌گذاری متغیر است و هر فردی با توجه به محل سکونت خود و مساجد نزدیک، ۴۱ محل را انتخاب می‌کند.

عزاداران معمولا به صورت گروهی ۴۱ مسجد یا محل شمع‌گذاری را با پای پیاده و برهنه طی می‌کنند و در هر یک از این محل‌ها شمعی را روشن می‌کنند. در گذشته شمع‌گردانان معمولا کیفی به دوش داشتند که از محصولات صنایع‌دستی این منطقه و از جنس گلیم یا جاجیم بوده و شمع‌های نذری را داخل آن می‌گذاشتند.

در روز تاسوعا، حرکت افراد به شکل انفرادی و یا در دسته‌‎های کوچک در حالی که لباس مشکی پوشیده و دستار سیاه بر سر بسته‌اند، حال و هوای معنوی خاصی را در کوچه و بازار شهر اردبیل پدید می‌آورد و عزاداران با خواندن اشعار و رجز‌های مختلف و فرستادن صلوات در مقابل هر مسجد شمع‌های نذری خود را روشن می‌کنند.

این آیین اگر به‌صورت گروهی انجام شود، اغلب برای هر دسته یک نفر به عنوان سرگروه برگزیده می‌شود و این افراد در پیشاپیش دسته حرکت کرده، رجزخوانده و با صدای بلند ندای لبیک به امام سوم شیعیان و نوای «آه حسن (ع)، وای حسین (ع)» سر می‌دهند.

وقتی عزاداران شمع‌گردان اردبیلی به مسجدی می‌رسند، با فرستادن صلوات، چند قطره از آب طشت‌های تعبیه شده در محل را به‌عنوان معجون شفابخش در داخل شیشه‌ای که همراه خود آورده‌اند، ریخته و همراه خود می‌برند.

بانوان و زنان سوگوار استان اردبیل نیز در قالب دسته‌های عزاداری با حضور در سقاخانه مرکزی شهر و یا برخی از مساجد بزرگ و با برگزاری آیین شمع‌گردانی در کنار مردان عزادار به سوگواری برای سقای کربلا می‌پردازند.

زنان عزادار منطقه در این روز، با پوشش چادر و صورت پوشیده در سقاخانه‌ها، مساجد و حسینیه‌های بزرگ شهر جمع شده و ضمن روشن کردن شمع‌ها، پارچه‌های سبز رنگ کوچکی را به نشانه نیات، حاجات و نذر‌های خود بر این سقاخانه‌های دخیل می‌بندند.

بسیاری از شهروندان این استان که از ده‌ها سال قبل به دلایل مختلف، اردبیل را ترک کرده و در دورترین نقاط ایران سکنی گزیده‌اند، در دهه نخست ماه محرم به زادگاه خود بازمی‌گردند تا از سفره پربرکت و بی‌تعارف کربلا و عزاداری شهدای کربلا بی‌نصیب نمانند.

«شمع‌گردانی» و «طشت گذاری» مشهورترین آیین ویژه ماه محرم در اردبیل شناخته می‌شود و جزو آیین‌های قدیمی و سرچشمه گرفته از نهضت حسینی و به یاد شهدای کربلا و در رثای امام سوم شیعیان حضرت امام حسین (ع) است.

آیین شمع‌گردانی یا همان «شمع پایلاما» که قدمتی بیش از هزار ساله در اردبیل دارد و در فهرست آثار ناملموس ملی به ثبت رسیده است.