پرونده‌های ثبت‌جهانی یونسکو: از آغاز تا انجام

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما  هر پرونده ثبت‌جهانی، پیش از آنکه روی میز اعضای کمیته میراث‌جهانی قرار گیرد، مسیری طولانی و پیچیده را پشت سر گذاشته است؛ مسیری که از شناسایی ظرفیت‌های یک اثر آغاز می‌شود و تا تدوین برنامه‌های حفاظتی، مدیریت پایدار و ارزیابی‌های بین‌المللی ادامه می‌یابد.

برخلاف تصور رایج، تهیه پرونده ثبت‌جهانی به معرفی پیشینه تاریخی یا ویژگی‌های معماری یک اثر محدود نیست. نخستین گام، شناخت دقیق ارزش‌های فرهنگی یا طبیعی اثر و بررسی این موضوع است که آیا این میراث از «ارزش جهانی برجسته» برخوردار است یا خیر؛ مفهومی که محور اصلی کنوانسیون میراث جهانی یونسکو به شمار می‌رود.

پس از آن، مطالعات گسترده‌ای در حوزه‌های باستان‌شناسی، معماری، مرمت، تاریخ، جغرافیا، محیط‌زیست، مردم‌شناسی و مدیریت میراث آغاز می‌شود. این مطالعات باید تصویری جامع از اهمیت اثر، وضعیت حفاظتی، تهدیدهای موجود، ظرفیت‌های مدیریتی و جایگاه آن در مقیاس جهانی ارائه دهد.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر پرونده، تعیین دقیق عرصه و حریم اثر است. این محدوده‌ها بر اساس مطالعات تخصصی مشخص می‌شوند تا ضمن حفاظت از ارزش‌های اصلی میراث، از تأثیر فعالیت‌های انسانی یا توسعه‌های نامتوازن بر آن جلوگیری شود.

همزمان، برنامه مدیریت اثر نیز تدوین می‌شود؛ سندی راهبردی که در آن مسئولیت دستگاه‌های مختلف، شیوه حفاظت، نحوه پایش، مدیریت بحران، برنامه گردشگری، مشارکت جوامع محلی و چشم‌انداز آینده اثر به‌طور دقیق مشخص می‌شود. بدون وجود چنین برنامه‌ای، هیچ پرونده‌ای شانس موفقیت در فرایند ثبت‌جهانی نخواهد داشت.

مستندسازی نیز یکی دیگر از ارکان اصلی این مسیر است. نقشه‌های دقیق، تصاویر هوایی، اسناد تاریخی، نتایج کاوش‌های باستان‌شناسی، داده‌های فنی، مستندات حقوقی و گزارش‌های علمی، همگی باید با استانداردهای تعیین‌شده از سوی یونسکو تهیه و ارائه شوند.

پس از تکمیل پرونده، مرحله ارزیابی بین‌المللی آغاز می‌شود. در پرونده‌های فرهنگی، کارشناسان شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها و در پرونده‌های طبیعی، متخصصان اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، با بررسی اسناد و انجام بازدیدهای میدانی، میزان انطباق پرونده با معیارهای میراث‌جهانی را ارزیابی می‌کنند.

گزارش‌های این نهادهای تخصصی، مبنای اصلی بررسی در اجلاس کمیته میراث‌جهانی است؛ اجلاسی که نمایندگان کشورهای عضو در آن درباره ثبت، ارجاع، تعویق یا عدم ثبت هر پرونده تصمیم‌گیری می‌کنند.

کارشناسان حوزه میراث‌فرهنگی بر این باورند که کیفیت علمی پرونده، انسجام مستندات، برنامه‌ریزی مدیریتی و مشارکت مؤثر جوامع محلی، از مهم‌ترین عوامل موفقیت در این فرایند به شمار می‌رود؛ زیرا ثبت‌جهانی به توان کشورها در حفاظت بلندمدت از آن نیز ارتباط مستقیم دارد.

در دهه‌های اخیر، رویکرد یونسکو نیز از تمرکز صرف بر بناها و محوطه‌های تاریخی، به حفاظت از «منظرهای فرهنگی»، میراث طبیعی و تعامل انسان و محیط‌زیست گسترش یافته است؛ تغییری که نشان می‌دهد حفاظت از میراث، امروز مفهومی فراتر از صیانت از یک بنای تاریخی یافته و به حفاظت از نظام‌های فرهنگی، تاریخی و طبیعی در کنار یکدیگر توجه دارد.

از همین رو، تدوین هر پرونده ثبت‌جهانی را باید پروژه‌ای ملی و علمی دانست؛ پروژه‌ای که در آن پژوهشگران، دانشگاهیان، متخصصان حفاظت و مرمت، مدیران میراث‌فرهنگی، جوامع محلی و نهادهای مسئول، هر یک نقشی تعیین‌کننده در معرفی بخشی از میراث مشترک بشریت ایفا می‌کنند.

گفتنی است : اواخر تیرماه اجلاس یونکسو در کره جنوبی برگزار می شود و ایران نیز چندین پرونده برای ثبت در دستور کار دارد.